K\u00fcresel \u0131s\u0131nma sonucunda Alaska ve Sibirya\u2019da bulunan buzullar\u0131n erimesi sonucu topraklar a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Daha \u00f6nce denizlerin y\u00fckselmesi, \u00e7evre felaketleri, temiz tatl\u0131 su kaynaklar\u0131n\u0131n azalmas\u0131 veya tar\u0131m sorunlar\u0131 gibi bir\u00e7ok sorunun k\u00fcresel \u0131s\u0131nma sonucu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n
Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 veya insanl\u0131\u011f\u0131 tehdit edecek boyutta sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ihtimali k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n sebep olaca\u011f\u0131 yeni bir sorun t\u00fcr\u00fc ile tan\u0131\u015fmam\u0131za sebep oldu.<\/p>\n
NASA Alaska\u2019da 32 bin y\u0131l \u00f6nce donmu\u015f bir bakteriyi hayata d\u00f6nd\u00fcrmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. 2016 A\u011fustos ay\u0131 i\u00e7inde Sibirya\u2019da 12 ya\u015f\u0131nda bir \u00e7ocuk \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Yap\u0131lan incelemeler sonucunda \u00e7ocu\u011fun daha \u00f6nce e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u015farbon hastal\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc belirlendi.<\/p>\n
B\u00f6ylece hava veya farkl\u0131 yollarla yay\u0131lmas\u0131 sonucunda daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fimiz t\u00fcrdeki bakteri ve vir\u00fcslerin d\u00fcnya yay\u0131larak toplu \u00f6l\u00fcmlere sebep olmas\u0131 ihtimali de g\u00fcndeme gelmi\u015f oldu.<\/p>\n
Bu t\u00fcr bir tehdit neden b\u00fcy\u00fck sorun olu\u015fturuyor?<\/strong><\/p>\n Biz insanlar do\u011fada var olan bitkiler, hayvanlar, vir\u00fcs veya bakteriler ile ayn\u0131 anda ya\u015f\u0131yoruz. B\u00f6ylece savunma sistemimiz \u00e7evremizdeki tehditlere \u00e7ok uzun y\u0131llar maruz kalm\u0131\u015f oluyor. Bunun sonucunda genlerimizde ya\u015fanan de\u011fi\u015fimler sonucu do\u011fada bulunan bir\u00e7ok hastal\u0131\u011fa ya do\u011fu\u015ftan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131m\u0131z var ya da tan\u0131d\u0131k t\u00fcrler sayesinde hastalansak ta bir \u015fekilde ba\u015f ediyoruz. S\u00fcrekli genetik olarak de\u011fi\u015fim ge\u00e7iren hastal\u0131klar ile savunma sistemimiz ba\u015f etmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n On binlerce hatta y\u00fcz binlerce y\u0131l \u00f6nce bir \u015fekilde hava yoluyla bu b\u00f6lgelerde hapis kalan vir\u00fcslerin veya bakterilerin yay\u0131lmas\u0131 sonucunda daha \u00f6nce kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z hastal\u0131k t\u00fcrleri ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu farkl\u0131 gen yap\u0131s\u0131na sahip t\u00fcrlerin i\u00e7inden baz\u0131lar\u0131 \u00e7ok ciddi sa\u011fl\u0131k tehditleri olu\u015fturabilecek kapasiteye sahip olabilir.<\/p>\n Ne kadar b\u00fcy\u00fck sorunlar \u00e7\u0131kabilir?<\/strong><\/p>\n Bu durumu birka\u00e7 \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klayal\u0131m.<\/p>\n Sibirya\u2019da \u00f6len \u00e7ocukta tespit edilen \u015farbon hastal\u0131\u011f\u0131 hayvanlarda da g\u00f6r\u00fclebiliyor. \u00d6rne\u011fin \u00e7ok de\u011fi\u015fik t\u00fcrdeki bir \u015farbon hastal\u0131\u011f\u0131 inek, koyun vb hayvanlar i\u00e7inde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00fcmlere sebep olursa beslenme kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131n ciddi oranda kayb\u0131 ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n Besin olarak bizim kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ya da hayvanlar\u0131n do\u011fada t\u00fcketti\u011fi bir\u00e7ok bitki t\u00fcr\u00fcn\u00fcn hastalanmas\u0131na sebep olacak yeni bitki vir\u00fcsleri ya da bakterileri ortaya \u00e7\u0131kabilir. Bunun sonucunda do\u011fada g\u0131das\u0131z kalan bir\u00e7ok canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn yok oldu\u011funu g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n Grip vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00e7ok yeni bir t\u00fcr\u00fc d\u00fcnyaya yay\u0131l\u0131p \u00e7ok b\u00fcy\u00fck say\u0131da insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep olabilir. Ya da daha \u00f6nce tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yeni hastal\u0131klar ortaya \u00e7\u0131k\u0131p kitlesel \u00f6l\u00fcmlere sebep olabilir. Bilim adamlar\u0131, m\u00fchendisler, doktorlar veya teknolojimizi ve sanayimizi ayakta tutan insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 \u00f6l\u00fcrse insanl\u0131\u011f\u0131n teknolojisinin gerilemesi bile s\u00f6z konusu olacakt\u0131r.<\/p>\n \u00d6zetle bize do\u011frudan zarar vermese bile do\u011faya yay\u0131lacak yeni t\u00fcrler bizi \u00e7ok zor durumda b\u0131rakabilir. Hatta bizde d\u00e2hil bir\u00e7ok t\u00fcr\u00fcn ortadan kalkmas\u0131na sebep olacak kadar i\u015fler k\u00f6t\u00fcle\u015febilir.<\/p>\n Sa\u011fl\u0131k tehditlerine kar\u015f\u0131 ne yap\u0131labilir?<\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle \u00e7ok geni\u015f \u00e7apl\u0131 oranda bir salg\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmeyebilir. Ya da yay\u0131lan bir\u00e7ok yeni hastal\u0131\u011f\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimiz yenebilir. Do\u011fada da ayn\u0131 \u015fekilde bitkiler ile hayvanlar bununla m\u00fccadele edeceklerdir. Fakat mutlaka baz\u0131 hastal\u0131klar ciddi sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r.<\/p>\n Bir\u00e7ok hastal\u0131k t\u00fcr\u00fc \u00f6rne\u011fin grip gibi \u00e7ok h\u0131zl\u0131 \u015fekilde yay\u0131labilmektedir. Son y\u0131llarda ku\u015f gribi veya domuz gribi gibi hastal\u0131klar d\u00fcnyan\u0131n bir noktas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrelerde de t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Tarihte de bir\u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnyada b\u00fcy\u00fck felaketlere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bir\u00e7ok kent \u00e7e\u015fitli salg\u0131nlarla yok oldu\u011fu tarihi kay\u0131tlarda mevcuttur.<\/p>\n En son b\u00fcy\u00fck grip salg\u0131n\u0131 1918 \u2013 1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. Bu salg\u0131na \u0130spanyol gribi ad\u0131 verilmi\u015ftir. 18 ay i\u00e7inde d\u00fcnyada 50 \u2013 100 milyon insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep oldu\u011fu tahmin edilmektedir. O zamanki insan n\u00fcfusunun %5\u2019ine denk gelmekteydi.<\/p>\n \u00c7ok \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir vir\u00fcs t\u00fcr\u00fcyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131rsak insanl\u0131k ad\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck felaket olacakt\u0131r.<\/p>\n Maalesef yeni bir tedavi veya a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 en iyi ihtimalle aylarca hatta y\u0131llarca s\u00fcrebiliyor. Bir salg\u0131n sonucunda insanl\u0131\u011f\u0131n teknolojide ve bilimde orta \u00e7a\u011fa d\u00f6nmesi m\u00fcmk\u00fcn bile olabilir.<\/p>\n En iyi \u00f6nlem k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n durdurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak tedbirler almakt\u0131r. Yeni bir hastal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir tedavi geli\u015ftirecek kadar s\u00fcreye sahip olamayabiliriz.<\/p>\n K\u00fcresel \u0131s\u0131nmaya kar\u015f\u0131 mutlaka devletlerin tedbirler almas\u0131 gerekiyor. \u015eu an bu kadar az alanda erime varken bu sorunlar ba\u015f g\u00f6sterdiyse ileride buzullar daha da eridi\u011finde yeni hastal\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00e7ok daha m\u00fcmk\u00fcn hale gelebilecektir. \u00c7ok k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7evreye duyarl\u0131 hale gelmek zorunday\u0131z. Yoksa do\u011fay\u0131 yok etmemiz kendi sonumuzu getiriyor olabilir. Sonumuz gelmese bile sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan k\u00f6t\u00fc deneyimler bizleri bekliyor.<\/p>\n